طراحی و بازسازی ساختمان درمانی

طراحی و بازسازی ساختمان درمانی

بیمارستان ها بنا به ضرورت و نیازهاي اجتماعی بنیاد نهاده شده اند و رشد، گـسترش یـا تغییر آن ها به نیازهاي پزشکی ، بهداشتی و درمانی مردم هر منطقـه بـستگی خواهـد داشـت . بنابراین بیمارستان ها برحسب وظیفه خود در درمان بیماري ها با یکدیگر تفاوت دارند.به طور کلی برحسب وظیفه بیمارستان، چهار نوع بیمارستان را میتوان از هم تمیز داد:
1 بیمارستان عمومی 
بیمارستان هاي عمومی ، همان طور که از نامشان پیداست با انواع مختلف بیماري ها سـر و کـاردارند و براي مقابله با امـراض مختلـف داراي وسـایل و بخـش هـاي تخصـصی گونـاگون هستند. این بیمارستان ها عمدتاً داراي چهاربخش هستند و در پـاره اي مـوارد ممکـن اسـت بخشهاي دیگري را نیز دارا باشند.چهار بخش اصلی عبارتند از:
الف- بخش داخلی : این بخش شامل بیماري هاي قلبی ، اخـتلالات دسـتگاه گـوارش وتنفسی، بیماري هاي خونی وانکولوژي ، بیماريهاي کلیه ، بیماريهـاي غـدد و متابولیـسم وروماتولوژي است.
ب- بخش جراحی عمومی : این بخش شامل کلیه کارهایی است که بـه منظـور درمـان بیماري ها به کمک جراحی هاي مختلف اجزاي بـدن انجـام مـی گیرنـد . در بخـش جراحـی ممکن است بخش هاي جراحی اسـتخوان و شکـسته بنـدي و نیـز برخـی از جراحـی هـاي تخصصی تر نظیر جراحی مغز و اعصاب و پیوند اعضاء وجود داشته باشد.



ت- بخش زنان و زایمان : این بخش مربوط به درمان اختلالاتی اسـت کـه در دسـتگاه تناسلی بانوان بوجود می آید و نیز مسئله زایمان و تولد نوزادان را در بر می گیرد.
ث- بخش کودکان: این بخش به معالجه و درمان امراض کودکان مربوط می شود .همچنین ممکن است در بیمارستان هاي عمـومی برخـی از تخـصص هـا نظیـر پوسـت ،جراحی گوش و حلق و بینی ، جراحی چشم و خدمات روانپزشکی وجود داشـته باشـد . دراین بیمارسـتان هـا از تخـصص هـایی نظیـر پـاتولوژي ، رادیولـوژي ، رادیـوتراپی و ... بـراي تشخیص و درمان بیماري ها استفاده می شود. در انگلستان بیمارستان هایی کـه در سـال هـاي اخیر به وجود آمده اند بیشتر از نوع بیمارستان هاي عمومی بوده و اقدامات انجام شده کمتـردر جهت ایجاد بیمارستانهاي تخصصی براي گروهی خاص از بیماران بوده است.
 2 بیمارستان تخصصی
این بیمارستان ها با نوع خاصی از امراض سر و کار دارند و نوع تخصص آنها به بیماري شایع در یک دوره زمانی معین در یک کشور بستگی دارد . انـواع مختلـف بیمارسـتان هـاي تخصصی به شرح زیر است:
- بیمارستانهاي بیماري هاي عفونی : همان طور که از نامشان پیداست  با بیماري هاي عفونی نظیر سل ، هپاتیت عفونی ، دیفتـري ، بروسـلوز ، کـزاز ،تیفوئید و ... سر و کار دارند . در گذشته در کشورهاي کمتـر توسـعه یافتـه ، افـراد بـابیماري هاي عفونی را در بیمارستان هاي تخصصی عفونی از سایرین جدا می نمودند،ولی در حال حاضر با کنترل هرچه بیشتر این گونه بیماري ها احداث بیمارسـتان هـاي تخصصی عفونی کمتر در دستور کار دولت ها قرار دارد.
- بیمارستان کودکان :
 این بیمارستان ها براي مقابله با بیمـاري هـاي خـاص کودکـان ایجاد می گردد و درمان هاي تخصصی اطفال در این بیمارستان ها انجـام مـی شـود .عملاً این بیمارستان ها علاوه بر بیماري هاي کودکان با اغلب بیمـاري هـایی کـه دربیمارســتان هـاي عمـومی متــداول اســت ســر و کــار دارنــد . امــروزه مأموریــت بیمارستان هاي تخصـصی کودکـان تـا حـد تـشخیص هـا و درمـان هـاي پریناتـال(اقدامات تشخیصی و درمانی بر روي جنین) گسترش یافته است.
- بیمارستانهاي زنان :
 این بیمارستان ها به منظور زایمـان ، سـقط درمـانی ، بیـرون آوردن رحم و انواع درمان ها و اعمال جراحی ویژه دستگاه تناسلی بانوان فعالیت میکنند.
- بیمارستان هاي مخصوص سالمندان :
 بیمارستان سالمندان در اغلب موارد براي دومنظور بو جود می آید. در وهلۀ نخست این بیمارستان ها براي درمـان بیمـاري هـاي مخصوص سالمندان است و در وهلۀ دوم به عنوان خانۀ سالمندان فعالیت می کند.علت این امر آن است که در اغلب موارد بیمار سالمند آن قدر ضـعیف اسـت کـه حتی پس از بهبودي از بیماري صلاح نیست که به منزل فرستاده شود چون حتـی اگر افراد خانواده قادر و یا مایل به مراقبت از بیمار باشـند انجـام آن در خانـه بـه آسانی میسر نیست و باعث بروز مشکلات میگردد.
- بیمارستانهاي روانپزشکی :
 این بیمارستان هـا بـراي درمـان امـراض روانـی ، بخـصوص بیمارانی که به تشخیص پزشکان ، زندگی آنان در خارج از آسایشگاه هاي روانی به آسـانی میسر نیست ،  به وجود آمده اند . با این وجود، سیاست کنونی در انگلستان و سایر کـشورها این است که از ایجاد این قبیل بیمارستان ها پرهیز نمایند، زیرا تشخیص داده شده است که تمرکز فعالیت ها براي درمان ناهنجاري هاي روانی افراد در یک مکان خاص بهترین طریق معالجه نیست و حتی ممکن است ناراحتی هاي روانی را تشدید نماید.
ایجاد بیمارستان هاي تخصصی در هر کشور تـابع عوامـل و شـرایط متعـددي از جملـه بیماريهاي شایع ، رشد دانش و تکنولوژي پزشکی ، تعداد و نحوه فعالیـت بیمارسـتان هـاي عمومی، امکان توسعه بیمارستان ها و بالاخره ضرورت تأسیس آن هاست و ممکن است بنـابر وضعیت هر منطقه بیمارستان هاي تخصصی دیگر ، ماننـد بیمارسـتان هـاي تخصـصی قلـب ،سوانح و سوختگی، ارتوپدي، توانبخشی، چشم پزشکی و سرطان و... تأسیس گردند.در بعضی از کشورها بیمارستان هایی براي درمان بیماران خـاص بـا سـوابق و موقعیـت اجتماعی معین به وجود آمده است،
 به عنوان مثال در آمریکا بیمارسـتان هـایی بـراي درمـان زخمیان و مجروحین جنگ ایجاد شده اسـت و البتـه دلیـل آن فقـط بـه خـاطر صـدمات وجراحات ناشی از جنگ نیست ، بلکه دلیل اصلی این اسـت کـه ایـن بیمارسـتان هـا توسـط دولت آمریکا حمایت مالی میشوند..
 3 بیمارستان هاي آموزشی 
بیمارستانهاي آموزشی گروهی از بیمارستان هاي عمومی و تخصصی را شامل می شـود که علاوه بر فضاهاي مخصوص تشخیص و درمان بیماري ها داراي فـضاهاي آموزشـی نیـزهستند و در زمان ساخت ، سرانه زیربناي آموزشی رعایت شده باشد . این بیمارسـتان هـا بـه تربیت پزشک و پرستار و ... می پردازند. بسیاري از مواد آموزشی در بیمارستان هاي عمـومی تدریس می شود و بیمارستان هاي تخصصی براي آموزش سطوح بالاتر و تربیت متخصصین مفید و مؤثرترند.
4 بیمارستان هاي صحرایی 
بیمارستانهاي صحرایی بنابر ضرورت و در مواقع بروز حـوادثی چـون جنـگ ، زلزلـه ،سیل و ... به منظور درمان سریع مصدومین و مجروحین در مناطق حادثـه دیـده بـه سـرعت ایجاد می گردد. بیمارستان هاي صحرایی مجهز به اتاق عمل ، سایر تجهیزات وسایل جراحی ،بیهوشـی و رادیولـوژي هـستند. ظرفیـت ایـن بیمارسـتان هـا متغیـر اسـت. نقـش اینگونـه بیمارستان ها در نجات جان انسان هاي حادثه دیده در موقع بروز حـوادث وسـیع پراهمیـت بوده و امکان درمان هرچه سریعتر بیماران را (بخصوص در مواقعی که بیمارستان هاي ثابت ویران شده و یا از منطقه بسیار دور هستند) فراهم می آورند.
طراحی بیمارستان 
در برنامه طراحی بیمارسـتان ابتـدا مأموریـت بیمارسـتان توسـط تـیم پـروژه مـشخص می شود. تیم پروژه علاوه بر مهندسین طراح و فنی شامل نمایندگان ذینفعـان و متخصـصین بهداشتی و درمانی نیز می شود آنچه مسلم است هر بیمارستانی با هـر مـأموریتی (عمـومی ،تخصصی، آموزشی و ...) از مجموعه اي از بخش هـاي مختلـف تـشکیل شـده اسـت کــه از دیدگاه طراحی به این بخش ها ، واحد طراحی بیمارسـتان (HPDU) گفته می شود ؛ با پیشرفت تکنولوژي ، بالغ بر 50 واحد طراحی بیمارستان بـراي بخـش هـا و بیمارسـتان هـاي مختلف مشخص شده است . پس از آن تیم پروژه تعداد و نوع واحد هاي مختلـف طراحـی بیمارستان را براساس مأموریت مشخص می نماینـد . اقـدام بعـدي ، تـدوین برنامـه فـضایی بیمارستان براي طراحی هر واحد آن براي رسیدن به متراژ مطلوب است.
ساخت یک بیمارستان ، پروژه اي بسیار پیچیده است و نیازمند طراحی سیستماتیک براي ارائه ي بهترین خدمات مورد نیاز است. در طراحی بیمارستان بایـد بـه نیازهـاي مختلـف از قبیل پژوهش ( در بیمارستانها ي دانشگاهی ، ) آمـوزش ، فعالیـت پزشـکی و همچنـین تنـوع ابعاد، فضاها و تأسیسات بخش هاي مختلف توجه نمود.
تیم طراحی ، اعم از طراحان ، پزشکان، پرستاران، مهندسـین و کارکنـان اداري بایـد هـم درزمان طراحی و هم در مراحل ساخت ، همکاري نزدیکی داشته باشند ، زیرا طرح اولیـه درهر مرحله، قبل از تکمیل می تواند به دلیل عدم پیش بینی امکان توسعه تغییر یابد.
پروژ ه ي طراحی و تجهیز بیمارستان 8 تا 10 سال طول می کشد تا از مرحلۀ مذاکره بـراي طـرح اولیه به بهره برداري برسد . این مدت زمان طولانی تهدیدي براي بیمارسـتان اسـت چراکـه در ایـن مدت، تکنولوژي پزشکی به سرعت پیشرفت کرده و نسلی جدید از تکنولوژي وارد بازار می شـود .این امر باعث می شود ساختمان بیمارستان در زمان بهره برداري خارج از رده باشد.
براي این که طراحی  ساختمان براساس اصول صحیح باشد، همکـاري بـا سـازمان هـاي مربوطه در ابتداي کار از اهمیت شایانی برخوردار است . به عنوان مثال ، از آنجا کـه ابعـاد واندازه هاي تجهیزات به موازات پیشرفت هاي تکنولوژي به طور مستمر در حال تغییر اسـت ،این امر در طراحی فضاها تأثیري بسزایی دارد .ابعاد بخشهـاي خـاص (مـثلاً رادیولـوژي ورادیوتراپی) نیز در سال هاي اخیر تغییر قابل ملاحظه اي داشته است به طوري که مـشاوره بـاکاربران مورد نظر اهمیت بالایی یافته است.
عـلاوه بـر پیـشرفت تکنولـوژي، اصـلاحات خـدمات بهداشـتی تـأثیر بـسزایی بـر طراحـی بیمارستان هاي آینده خواهند داشت . اصول جلوگیري از آتش سـوزي ، کـاهش سـر و صـدا و نیـز مقررات ساختمان سازي و ضروریات گروه هاي حرفه اي مرتبط، تأثیر زیادي بر طراحی می گذارند.



جانمایی بخش هاي بیمارستان 
به طور کلی لازم است بخش هاي بیمارستان به ترتیب زیر در طبقات جانمایی شوند:

طبقه آخر: محل فرود هلیکوپتر، اتاق دستگاههاي تهویه هوا،مدرسه ی پرستاری ،آزمایشگاه ها
طبقه دوم و سوم: اتاقهاي بیماران
طبقه اول : بخش اعمال جراحـی ، استریلیزاسـیون مرکـزي ، مراقبـت هـاي ویـژه ، زنـان ،بیمارستان کودکان.
طبقه همکـف : ورودي ، خـدمات پزشـکی ، آمبـولانس ، ورودي بـراي بیمـاران ممنـوع ملاقات، اتاق هاي بیماران اورژانس، اطلاعات، کافه تریا.
زیــرزمین: انبارهــا، فیزیــوتراپی، آشـپزخانه، اتــاق دســتگاه هــاي گرمایــشی و تهویــه،رادیوتراپی، شتاب دهندة خطی و رادیولوژي.
زیرزمین دوم: پارکینگ زیرزمینی، تأمین برق

محل استقرار ساختمان بیمارستان 
ساختمان بیمارستان نباید در کنار خیابان هاي پرسرو صدا شهر یا در کنـار فرودگـاه ، ایـستگاه قطار ، بزرگراهها و ... طراحی گردد و تا جایی که امکان دارد زمین بزرگی انتخاب شود تا عـلاوه بر امکان گسترش آینده ، موقعیت مکانی بخش خدمات سرپایی باید در مجاورت بخشهـاي کمکـی ـ پـشتیبانیهمچون واحد ثبت نام بیمار ، پذیرش و مدارك پزشکی ، اورژانـس و مـددکاري اجتمـاعی ؛بخشهاي تشخیصی همچون خدمات آزمایـش گاهی، رادیولـوژي ، داروخانـه و فیزیـوتراپیباشد، چنانچه دسترسی آسانی به آنها داشته باشد ( شکل1( . -2 در نظر گرفتن نکاتی چون کاهش ترافیک ، تـسریع رفـت و آمـد و سـرویس دهـی بـهبیماران در استقرار موقعیت مکانی بسیار ضروري است.چنانچه فاصله مکانی آزمایشگاه و بخش خدمات سر پایی در بیمارستان هاي بزرگ زیـادباشد، میتوان در طراحی این بخش یک واحد آزمایشگاه کوچک نیز در نظر گرفت. بیمارستان را از ترافیک اطراف دور سـازد . از ایجـاد پارکینـگ نزدیک بخش بستري بیماران خودداري گردد . توصیه می شود طراحـان بیمارسـتان ، سیـستمی رابراي طراحی بیمارستان انتخاب نمایند که ساختمان، تمام زمین را اشغال نکند.
بخش های مختلف بیمارستان
درمانگاه
موقعیت مکانی بخش خدمات سرپایی باید در مجاورت بخش هـاي کمکـی ـ پـشتیبانی همچون واحد ثبت نام بیمار ، پذیرش و مدارك پزشکی ، اورژانـس و مـددکاري اجتمـاعی ؛بخش هاي تشخیصی همچون خدمات آزمایـشگاهی، رادیولـوژي ، داروخانـه و فیزیـوتراپی باشد، چنانچه دسترسی آسانی به آن ها داشته باشد .در نظر گرفتن نکاتی چون کاهش ترافیک ، تـسریع رفـت و آمـد و سـرویس دهـی بـه بیماران در استقرار موقعیت مکانی بسیار ضروري است.چنانچه فاصله مکانی آزمایشگاه و بخش خدمات سر پایی در بیمارستان هاي بزرگ زیـاد باشد، میتوان در طراحی این بخش یک واحد آزمایشگاه کوچک نیز در نظر گرفت.
رعایت نکات زیر در طراحی بخش خدمات سرپایی ضروري است:
- در نظر گرفتن فضاي کافی براي پارکینگ
- طراحی ورودي در طبقه همکف به طوري که رفت و آمد ویلچر هـا و برانکاردهـابه آسانی صورت گیرد.
- محل قرار گرفتن ویلچرها و برانکاردها در نزدیکی محل رفت و آمد قرار گیـرد وبه آسانی قابل دسترس باشد به طوري که باعث ترافیک نشود.
- به دلیل تجمع تعداد زیادي از بیماران و همراهان که باعث ناکارآمـدي عملکـرد وکاهش رضایتمندي بیماران و مشتریان می شود، در سالن انتظار باید تعـداد کـافی صندلی جهت آسایش بیماران در نظر گرفته شود ، علاوه بر این بهتر است فـضایی اضافی براي بیماران و همراهان در مجاورت کلینیک در نظر گرفته شود.
- دسترسی سریع و آسان به آسانسورهاي واقع در سالن انتظـار بـراي انتقـال سـریع بیماران قلبی و مادران باردار (جهت زایمان) ضروري است.
- اتاق عمل کوچک : اگر در بیمارستانی بخش خدمات جراحی کوچک  وجود دارد، اتاقی جهت انجام جراحی هاي ساده و کوچک (بدون نیاز به بیهوشی کامـل )و همچنین اقدامات تشخیصی مجهز شود ، در این صورت دیگر نیازي بـه بـستري بیمار در بیمارستان نیست . اتـاق بهبـودي بـراي نگهـداري بیمـاران پـس از عمـل جراحی در مجاورت اتاق عمل طراحی شود و ایستگاه پرسـتاري در مکـانی قـرارگیرد که پرستاران بتوانند به راحتی بر بخش و بیماران نظارت داشته باشند.از دیگر تسهیلات این بخش می توان به سرویس هاي بهداشتی ، فضایی جهـت تعـویض لباس بیمار ، نگهداري وسایل قیمتی بیمار ، فضایی جهت آماده سـازي بیمـار ، فـضایی بـراي انتظار همراهان، اتاق اسکراپ و اتاق تعویض لباس پزشکان و پرستاران اشاره نمود.
- اتخاذ تدابیر امنیتی به طـوري کـه پـس از اتمـام سـاعات کـاري بخـش خـدمات سرپایی، کلیه درهاي این بخش قفل شود.
بین اورژانس و بخش سر پایی،  دربی جهت دسترسی کارمندان و بیماران اورژانـس به یک سري از خدمات کمکی پشتیبانی همچون مدارك پزشکی و ... طراحی شودکه در شیفت هاي عصر و شب باز باشد.
- طراحی سالن انتظار اصلی و فرعی در مجاورت کلینیک هاي مختلف
- در طراحی بخش خدمات سرپایی مکانی براي مطب پزشکان در نظر گرفته شود.
- اتاقک هاي ثبت نام بیمار طوري طراحی شوند که حریم خصوصی بیمار حفظ شود.



- در طراحی بخش خدمات سرپایی علامت هاي راهنما جهـت هـدایت بیمـاران بـه قسمت هاي مختلف در نظر گرفته شود.
- در نظر گرفتن فضاي عمومی براي خدماتی همچون تلفن عمومی ، سـرویس هـاي بهداشتی، آب سردکن ، واحد اطلاعات ، صندوق (براساس نیاز بیمارسـتان ) جهـت واریز وجه نقد و پرداخت کافی شاپ، غرفه فـروش غـذاي آمـاده ، غرفـه فـروش هدیه و گل فروشی و در صورت امکان فضایی براي بازي کودکان ضروري است.
- اتاق ثبت نام، مدارك پزشکی و صندوق طوري طراحی شـود کـه از سـالن انتظـاربراي بیماران قابل دسترس باشد و حریم خصوصی افراد مورد توجه قرار گیرد.
- پذیرش و خدمات مددکاري اجتماعی در مجاورت سـالن اصـلی انتظـار طراحـی شود و دسترسی به این قسمت از هر یک از سالن هاي انتظار فرعی میسر باشـد وهمچنین حریم خصوصی بیمار رعایت شود.
- عبور و مرور بیماران : کارایی عملکرد بخـش سـرپایی بـه مـسیر عبـور و مـرور بیمـاران بستگی دارد . عبور و مرور بیمـاران تحـت تـأثیر کلیـه بخـش هـاي دیگـر قـرار دارد. درصورتی که هماهنگی بین بخشی وجود داشته باشد ، زمان انتظار کاهش یافتـه و کارکنـان وقت بیشتري را براي پاسخگویی به بیماران خواهند داشت .
تسهیلات و فضاي مورد نیاز بخش خدمات سرپایی 
تسهیلات این بخش عبارتند از:
1-فضاهاي عمومی و اداري:
- محل نگهداري و انبار ویلچرها و برانکاردها
- دفتر پذیرش و اطلاعات:محل دفتر اطلاعات و پذیرش باید نزدیک درب ورودي باشد . مسئولین این قـسمت پـذیرش بیماران، تعیین وقت ملاقات و فراهم آوردن تسهیلات رفت و آمد بیماران را به عهده دارند.
- اتاق ثبت نام بیماران جهت مصاحبه کارمنـدان بـا بیمـاران بـه صـورت خـصوصی جهت رعایت حریم خصوصی بیمار
- سالن انتظار:
فضاي انتظار درمجاورت ورودي و پذیرش طراحی گردد . در این فضا در نظـر گـرفتن یـک پیشخوان براي صرف چاي، تلفن عمومی، سرویس هاي بهداشتی مردانه و زنانه ضروري است.
 فضاي انتظار فرعی:معمولاً فضاهایی به عنوان فضاي انتظار فرعی درمجاورت اتاق هـاي مـصاحبه و معاینـه پیش بینی می شود. همچنین فضایی بـراي مراقبـت از بیمـاران پـس از معاینـه و مـصاحبه ونگاه داري پرونده در این قسمت یا متصل به آن در نظرگرفته میشود.
- در درمانگاه هایی که کلینیک کودکان وجود دارد یـا تعـداد همراهـان کـودك زیـاداست بهتر است یک فضاي انتظار براي کودکان در نظر گرفت.
- سرویسهاي بهداشتی سرویس هاي بیماران باید در نقاط مناسب ساختمان و به شرح زیر پیش بینی شود:
براي هر 6-4 اتاق ترکیبی مصاحبه - معاینه یک سرویس بهداشـتی مردانـه و زنانـه بـه صورت مجزا ضروري است.راه دیگر محاسبه تعداد سرویس هاي بهداشتی آن است که بـراي هـر 30 -20 بیمـار زن و 30 -20 بیمار مرد درصبح یا بعد از ظهر یک سرویس بهداشتی به صورت مجزا اختصاص دهیم.همچنین ضروري است به ازاي هر 12 نفرپرسنل، یک سرویس بهداشتی در نظر گرفته شود
- تلفن عمومی
- آب سردکن
- دفتر مددکاري اجتماعی
- سالن چند ها منظوره جهت برگزاري همایش ، نشست ها و دوره هاي آموزشی
- در نظر گرفتن فضایی براي کمد لباس کارمندان
- انبار عمومی ملزومات و تجهیزات