طراحی و بازسازی ساختمان آموزشی

طراحی و بازسازی ساختمان آموزشی 

کلیه مهدکودک ها،مدارس،هنرستان ها و دانشگاه ها جزو فضاهای آموزشی قرار می گیرند.در اینجا به بررسی ویژگی های مهدکودک  می پردازیم.



مهدکودک
مهدکودک موسسه ای است که طبق ضوابط و مقررات برای نگهداری ،مراقبت،پرورش و شناخت استعدادهای کودکان در چهار بخش شیرخوار(3تا پایان 18 ماهگی)،نوپا ( 1.5تا پایان 3 سالگی )،نوباوه (3 تا  پایان 5 سالگی ) و آمادگی (5 تا پایان 6 سالگی ) تاسیس می گردد.


فضای مهدکودک باید با نوع فعالیت کودکان در گروه های سنی مختلف سازگار باشد.فعالیت های اصلی کودک در مراکز پیش دبستانی (خوابیدن)،(غذاخوردن) و (بازی کردن) است.ابتدا فعالیت او فقط خوابیدن است و تنها وقفه های کوتاهی برای غذا خوردن وجود دارد.به تدریج همراه با رشد کودک (بین 2تا3سالگی) نیاز او به خوابیدن کاهش می یابد،تعداد دفعات غذاخوردن کمتر و وقت بازی اضافه می شود، تا زمانی که آموزش رسمی آغاز می گردد .می توان نتیجه گرفت که رشد کودک در دو مرحله کاملا مجزا شامل قبل از سه سالگی و بعد از سه سالگی به وقوع می پیوندد.
طراحی مهدکودک متناسب با شرایط کودکان از طریق به کارگیری ضوابط طراحی منطبق با شرایط جسمی و روانی آنان امکان پذیر است.
کودک شیرخوار:در ضوابط به کودکان 3 ماهه تا پایان 18 ماهگی اطلاق می گردد.
کودک نوپا:در ضوابط به کودکان 1.5 ساله تا پایان 3 سالگی اطلاق می گردد.
کودک نوباوه :در ضوابط به کودکان 3 ساله تا پایان 6 سالگی اطلاق می گردد.
اطلاعات اساسی مربوط به کودکان
طراحی فضای مهدکودک منطبق با شرایط کودکان،به طور قطع بستگی به شناخت کافی از ویژگی های رشد آنان دارد.خصوصیت جسمی و روانی کودکان در مراحل مختلف رشد، اساس برنامه ریزی فضا و طراحی برای آنان است.دانستن اندازه میز و صندلی ،کمدهای اسباب بازی و نیز اندازه مناسب درها ، دستشویی ها ،شیرآلات و ... برای طراحی چنین فضایی ضروری است.اگر فضا و عناصر آن متناسب با اندازه های بدن کودکان باشد،آن ها به سادگی می توانند از فضاها و وسایل مربوط به خود استفاده کنند.
شناخت ویژگی های رشد ذهنی، عاطفی و اجتماعی ،جهت دستیابی به نوع فعالیت ها و بازی های کودکان مفید است.در این بخش اطلاعات اساسی مربوط به ابعاد بدن کودکان و ویژگی های رشد آنان ارائه گردیده است.



اندازه های بدن کودکان
اندازه های بدن کودکان در سنین مختلف برای تصمیم گیری در مورد ابعاد و ارتفاع وسایل مورد استفاده آنان ضروری است.مهم ترین اندازه ،قد ایستاده کودک است.از این اندازه می توان اکثر اندازه های دیگر بدن را که برای طراحی فضا و تجهیزات لازم است ،نتیجه گرفت.  
جدول (1) قد کودکان 0-6 سال ایرانی را که در این ضوابط ملاک عمل قرار گرفته است ،نشان می دهد.

جدول 1- قد کودکان 0-6 ساله به سانتی متر


جدول (2) نشان دهنده ضرایب اندازه های تجهیزات نسبت به قد ایستاده کودک است.

تقسیم بندی فضای مهدکودک
در طراحی این فضا نیز مانند دیگر فضاها ،ابتدا بخش ها و فضاهای تشکیل دهنده آن را مشخص نموده ،سپس به توضیح و طراحی می پردازیم.
ریزفضاهای تشکیل دهنده ی مهدکودک عبارتند از:
  • بخش اداری
  • بخش های کودکان شامل سه گروه سنی شیرخوار ،نوپا و نوباوه 
  • فضاهای ارتباطی
  • سالن چندمنظوره
  • بخش های خدماتی
  • بخش های تاسیساتی
بخش اداری
این بخش  شامل تعدادی ریزفضا می باشد که عبارتند از فضای انتظار و فضای دفاتر و اتاق بهداشت.
فضای انتظار
محل تحویل و ترخیص کودکان و صحبت و مکالمه بین بزرگسالان است.تجهیزات لازم برای این فضا شامل تابلو اعلانات ؛ محل هایی برای نشستن و نیز آب سردکن است .حداقل سطح موردنیاز برای فضای انتظار 0.1 متر مربع به ازای هر کودک است.
فضای دفاتر
  • شامل بخش های مختلف به شرح زیر است:
  • اتاق مدیریت
  • محل نگهداری لوازم کارکنان
  • فضای استراحت کارکنان
  • بایگانی
  • توالت و دستشویی
در این بخش باید تجهیزات لازم شامل کمد،قفسه،میز،صندلی و مبل برای قسمت های مختلف در نظر گرفته شود.حداقل سطح موردنیاز در این بخش 0.5 مترمربع به ازای هر کودک است.
اتاق بهداشت
اتاق بهداشت ، محل معاینه و در صورت لزوم نگهداری موقت کودکان بیماریا حادثه دیده است و شامل دو فضای (معاینه) و( قرنطینه) است.تجهیزات لازم در این اتاق شامل:تخت خواب ،قفسه ، میز و صندلی ،توالت و دستشویی برای کودک است.حداقل سطح موردنیاز برای این بخش 10 مترمربع می باشد.
بخش های کودکان
بخش های کودکان شامل فضای مربوط به نگهداری ،بازی و آموزش کودکان در سه گروه سنی شیرخوار ،نوپا و نوباوه است.
بخش شیرخوار
این بخش محلی است برای نگهداری کودکان شیرخوار و شامل ریزفضاهایی برای تهیه شیر،شیردادن،تعویض پوشک و شستشو،بازی و خواب کودک است.حداقل سطح موردنیاز به ازای هر کودک 3.5 مترمربع است.حداکثر تعداد مجاز کودکان در این بخش 10 نفر می باشد.فضای بخش شیرخوار باید از سایر بخش های مهدکودک جدا بوده و دارای ورودی مستقل از فضای انتظار باشد.
  • فضای آماده کردن شیر باید دارای تجهیزاتی شامل یخچال ،وسیله گرم کننده غذا،ظرفشویی،قفسه دردار و میز مخصوص آماده کردن شیر و غذا باشد.این فضا باید در کنار فضای خواب و در ارتباط مناسب با آن طراحی شود.تمام سطوح دیوارهای فضای تهیه شیر باید تا زیر سقف کاشی بوده و کف آن قابل شست شو و ضدعفونی باشد.حداقل سطح مجاز این فضا 4 مترمربع است.
  • فضای شیر دادن باید دارای حداقل 2 صندلی برای مادرانی که همزمان به کودکان خود شیر می دهند باشد.
  • فضای تعویض و شستشو باید دارای تجهیزاتی شامل :میز تعویض ،وان مجهز به دوش دستی و قفسه دردار باشد.این فضا باید در کنار فضای خواب و در ارتباط مناسب با آن طراحی شود .دیوارهای فضای تعویض باید تا زیر سقف کاشی کاری شود .حداقل سطح مجاز این فضا 4مترمربع است.
  • فضای بازی باید در کنار فضای خواب و استراحت کودک و در ارتباط مناسب با آن طراحی شود.تجهیزات موردنیاز در فضای بازی شامل : قفسه و صندلی مخصوص غذا دادن به کودکان ،پارک کودک و روروک است.حداقل سطح موردنیاز برای فضای بازی به ازای هر کودک شیرخوار 1.1 مترمربع است.
  • فضای خواب باید مجهز به تخت به تعداد کودکان و قفسه دردار باشد.حداقل سطح فضای خواب به ازای هر تخت 1.4 مترمربع است .فضای خواب باید در مجاورت فضای تعویض و تهیه شیر و در ارتباط مناسب با آن ها قرار داشته باشد.
  • حداقل فاصله دو تخت از پهلو 60 سانتی متر است.
  • حداقل فاصله دو تخت از بالا یا پایین 100 سانتی متر است.
  • از قراردادن تخت کنار پنجره حتی الامکان اجتناب شود. در موارد غیرقابل اجتناب ،نصب محافظ توری،پشت پنجره از داخل یا استفاده از شیشه ایمن (دارای شبکه فلزی داخلی )الزامی است.

بخش نوپا
این بخش محل نگهداری کودکان نوپا می باشد که شامل فضاهای رختکن ،آبدارخانه،بازی،خوابو بهداشتی می باشد.در این بخش حداقل سطح موردنیاز به ازای هر کودک نوپا 3.5 مترمربع می باشد.حداکثر تعداد مجاز کودکان در هر بخش نوپا 15 نفر می باشد.
  • فضای رختکن باید در قسمت ورودی بخش نوپا قرارگرفته و دارای قفسه باز به تعداد کودکان و یک آینهقدی که با شرایطی ایمن نصب شده باشد.
  • اتاق های اموزشی حتی الامکان باید به فضای باز خارجی دسترسی مستقیم داشته باشد.تجهیزات کافی از قبیل میز و صندلی مربی ،قفسه باز،میز و صندلی به تعداد کودکان ،دارا باشد.حداکثر تعداد مجاز کودکان برای فضای آموزشی در هر اتاق 20 نفر و حداقل سطح مجاز آن به ازای هر کودک 1 مترمربع می باشد.
  • فضای فعالیت های انفرادی ،فضایی است برای بازی های فردی مانند بازی با اسباب بازی های ساختنی شامل :مکعب های رنگ ،شکل های هندسی ،میخ های چوبی و ...این فضا باید از مسیر رفت و امد فاصله داشته باشد.تجهیزات این فضا شامل: قفسه باز،میز و صندلی کودک است.
  • کتابخانه ،فضایی برای کتابخوانی و تصویرخوانی است .این فضا باید محلی آرام بوده و از اتاق های آموزش و فضای هنر فاصله داشته باشد.تجهیزات این فضا شامل :تابلو اعلانات ،محل نمایش تعدادی کتاب ،صندلی مربی و تعدادی صندلی کودک است.
  • فضای هنر، فضایی برای فعالیت های هنری مانند: نقاشی ،سفالگری ،خمیربازی و ... است.این فضا باید از محل های پر رفت و آمد فاصله داشته باشد.تجهیزات این فضا شامل قفسه باز و دردار ، یک کاسه دستشویی ،پانل نمایش نقاشی ها ،میز و صندلی کودک است.
  • فضای آموزش یک کودک ، فضایی محصور است.تجهیزات این فضا شامل :میز و صندلی کودک و مربی است.
  • خانه عروسکی فضایی برای بازی های تخیلی کودکان است؛بازی با وسایل مختلف منزل که در ابعاد کوچک  و قابل حمل برای کودکان تهیه شده است.مانند:تلفن ،جارو،وسایل آشپزخانه ،وسایل خواب و ... تجهیزات این فضا شامل قفسه باز است.
  • به ازای هر اتاق آموزش ،حداقل یک فضای بهداشتی لازم است و این فضا باید دارای شرایط زیر باشد:
- در محلی در نظر گرفته شود که دسترس آسان و مناسبی از زمین بازی محوطه و اتاق های آموزش به آن وجود داشته باشد.
-دو توالت و دو کاسه دستشویی و یک قفسه دردار، در آن درنظر گرفته شود.
- سطح آن حداقل 6 مترمربع باشد.
- درهای ورودی آن به طرف خارج باز شود.
-دیوارهای جدا کننده توالت ها ،دارای ارتفاع حداکثر 140 سانتی متر باشد.
-دیوارها تا زیر سقف ،کاشی کاری شود و جداکننده ها از مصالح قابل شستشو باشد.
- کف آن از جنس مصالح قابل شستشو ،مقاوم و غیرلغزنده باشد.
- کلیدهای برق در خارج از فضای بهداشتی نصب شود.
فضاهای ارتباطی
راهروها
راهرو ارتباط بین فضاهای واقع در یک سطح را برقرار می کند.راهرو باید دارای علائم راهنمای کافی باشد و بخش های مختلف آن با علائم تصویری نشان داده شود.درهایی که به داخل راهرو باز می شوند نباید به گونه ای قرار گیرند که در مسیر رفت و آمد مانع ایجاد کنند.
راه پله
  • راه پله ، ارتباط بین فضاهای واقع در سطوح مختلف را برقرار می کند.
  • مسیرپله باید با نوعی علامت کاملا مشخص گردد.
  • حداقل ارتفاع سقف راه پله (فاصله عمودی بین خط لبه پله تا خط سقف) 200 سانتی متر است.
  • عرض پله باید حداقل 120 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • ارتفاع پله برای کودکان 12-15 سانتی متر و عرض کف پله 27-33 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • در یک رشته پله ،عرض کف پله ها و ارتفاع آن ها باید یکسان در نظر گرفته شود.
  • ابعاد پاگرد پله باید حداقل 120*120 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • در فضاهای داخلی یک طبقه حتی الامکان از پله استفاده نشود. در موارد غیرقابل اجتناب پله ها باید کاملا مشخص گردد و تعداد آن ها نیز کمتر از سه پله نباشد.
  • پله هایی که در کنار دیوار قرار دارند باید به نحوی طراحی شوند که پله انتهایی هم تراز یا عقب تر از مرز لبه دیوار قرار گیرد تا از بروز تصادف ممانعت گردد.
  • پاخور پله باید بسته باشد و پیش آمدگی پله از پاخور نباید بیش از 3 سانتی متر باشد.
  • کف پله باید غیر لغزنده باشد.
  • شیب کف پله باید به شعاع حداقل 10 میلی متر گرد شده و با نوعی علامت ( رنگ یا پوشش )مشخص گردد.
  • پاگردها باید نرده داشته باشند.حتی هنگامی که در انتهای تعداد کمی پله ( سه پله )واقع شده باشند.
  • ارتفاع نرده برای کودکان باید 60 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • نصب میله دستگرد در طرفین پله الزامی است.
  • میله دستگرد باید حداکثر 2.5 سانتی متر قطر و حداقل 7 سانتی متر از دیوار کناری فاصله داشته باشد.قطر میله دستگرد نباید از 2.2 کمتر باشد.
  • نرده و میله دستگرد نباید  زبر بوده و یا قسمت های تیز داشته باشد.
  • بخش انتهایی میله دستگرد باید با یک چرخش در داخل دیوار فرو رود.
  • میله دستگرد در طول مسیر راه پله نباید قطع شود.
  • میله دستگرد باید تا 30 سانتی متر بعد از پله انتهایی ادامه یابد به شکلی که به اندازه عرض یک قدم به طول نرده اضافه شود.
  • سطح داخلی نرده نباید دارای عناصر غیر عمودی باشد حداکثر فاصله عناصر عمودی نرده 10 سانتی متر است.
درو پنجره
  • محل درها و فاصله آن ها از هم باید به نحوی انتخاب شود که خطر آفرین نباشد.
  • در فضاهای مربوط به کودکان نباید از درهای شیشه ای استفاده شود.
  • در مواردی که وجود درهای شفاف ضروری است .باید از مصالح شفاف ایمن استفاده شود .محل درها نیز باید کاملا قابل دید باشد.
  • محل درها را نباید نزدیک بخش های انتهایی یا ابتدایی ( کمتر از 120 سانتی متر )پلکان در نظر گرفت.
  • درهای لولایی نباید به سمت مکان های پررفت و آمد  و یا فضاهایی  که اثاث ثابت و مبلمان در آن هاقرار گرفته است باز شوند.
  • از درهای بادبزنی نباید استفاده شود.
  • در ورودی اصلی ساختمان نباید مستقیما رو به مسیرهای عبور وسایل  نقلیه قرار گیرد.در شرایط  غیر قابل اجتناب باید برای جدا کردن فضای ورودی و مسیر حرکت وسایل نقلیه ، طرح مناسبی در نظر گرفته شود.
  • ازتفاع محل نصب دستگیره در ، باید 60 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • لبه دستگیره های اهرمی نباید بیش از 0.3 سانتی متر با سطح  درب فاصله داشته باشد.تا از گیر کردن لبه آستین در دستگیره جلوگیری گردد.
  • هیچ یک از اجزای دستگیره نباید از لبه درب کمتر از 7.5 سانتی متر فاصله داشته باشد، تا حرکت دست به راحتی مقدور باشد.
  • درصورت استفاده از درب های قفل دار ، قفل آن ها باید به گونه ای باشد که در شرایط اضطراری به راحتی باز شود.
  • حداقل ابعاد پنجره در طبقه همکف باید 50*70 و حداکثر ارتفاع کف پنجره از کف تمام شده داخلی باید 60 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • پنجره های روبه گذر عمومی ، واقع در طبقه همکف باید دارای شیشه های مات باشند.
  • پنجره های باید از داخل دارای شبکه محافظ بوده و از خارج ، توری داشته باشند.
سالن چندمنظوره
این فضا برای فعالیت های متفاوت مورد استفاده قرار می گیرد و کاربرد اصلی آن ،سالن غذاخوری می باشد.برگزاری مراسم و اجتماعات  به مناسبت های گوناگون و برپایی نمایشگاه از فعالیت های کودکان نیز در این فضا انجام می گیرد.
تجهیزات این فضا شامل میز نهارخوری و صندلی برای تعداد حداقل 60 کودک می باشد.حداقل سطح موردنیاز به ازای هر کودک 0.75 متر مربع است.
در کنار این سالن چندمنظوره باید یک انبار به مساحت 12 مترمربع در نظرگرفته شود.
فضاهای خدماتی و تاسیساتی
فضاهای خدماتی شامل آشپزخانه و انباری و فضاهای تاسیساتی  شامل موتورخانه و شوفاژ دیواری می باشد.
آشپزخانه
محل آماده سازی مواد اولیه و پخت غذاست.آشپزخانه باید دارای فضای مناسب برای آماده کردن مواد،پختن غذا و توزیع آن و شستشوی وسایل باشد.محل آشپزخانه و ورودی آن نیز باید به نحوی انتخاب گردد که کمترین تداخل عبوری کارکنان آن با سایر بخش های مهدکودک به وجود آید.
حداقل سطح موردنیاز برای آشپزخانه باید 0.5 مترمربع به ازای هر کودک نوباوه در نظر گرفته شود.مساحت آشپزخانه نباید کمتر از 10 مترمربع باشد.
انبار
انبار ، محل نگهداری لوازم اضافی مهدکودک و اقلام مربوط  به نگهداری ساختمان مانند مواد پاک کننده ،وسایل نظافت و غیره است.حداقل مساحت انبار 7.5 مترمربع است.
محدودیت های طراحی
الزامات عمومی
  • حداقل ارتفاع سقف برای اتاق های به عمق 6 تا 8 متر، 3.25 متر و برای اتاق های دارای عمق کمتر ،2.70 متر مجاز است.در مواقع لزوم 25 درصد این فضاها می تواند دارای ارتفاع کمتر تا 2/10 متر باشد.حداقل ارتفاع برای فضاهای بهداشتی 2/10 متر مجاز است.
  • در سطوح دیوار،ستون و سایر عناصر نباید قسمت های تیز و برنده وجود داشته باشد.
  • حد پایین دمای فضاهای داخلی 20 درجه سانتیگراد در رطوبت نسبی 30 تا 80 درصد است.
  • حد بالای دمای فضاهای داخلی بین 25 تا 27 درجه سانتیگراد به ترتیب در رطوبت نسبی 70 تا 20 درصد است.
  • بخش های کودکان باید از فضاهای اداری و عمومی جدا باشد.
  • اندازه اجهیزات مورد استفاده کودکان باید متناسب با ابعاد بدن آنان باشد.
  • استقرار و تعبیه لوازم در مهدکودک باید به گونه ای انجام شود که از سقوط ، پرتاب و استفاده نا به جای کودکان از آن ها جلوگیری گردد.
  • در اتاق ها و محل های بازی کودکان نباید موانعی که ایجاد آسیب می نمایند وجود داشتهه باشد.
  • پایه های صندلی و میز نباید از محدوده سطح آن ها فراتر رود.
  • از میز و صندلی سه پایه نباید استفاده شود.
  • صندلی هایی که سطح گردان دارند باید 5 پایه داشته باشند.
  • طراحی و تجهیز فضا و عناصر آن باید به گونه ای باشد که از ایجاد گوشه ها و زوایای تیز و برنده به خصوص در ارتفاع سر اجتناب شود.گوشه ها باید با شعاع حداقل 10 سانتی متر گرد شود.
  •  فاصله های دو سطح درهای کشویی کمدها نباید به اندازه ای باشد که انگشت کودک بین آن ها گیر کند.
  • در سطح تمام شده مبلمان ،نباید لبه های تیز فلزی یا تراشه های چوب وجود داشته باشد.
  • بخاری ها و وسایل حرارتی باید دارای حفاظ باشند.
ضوابط تجهیزات
  • ارتفاع قلاب رخت آویز باید 100 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • ارتفاع میز برای استفاده در حالت ایستاده باید 53 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • بالاترین ارتفاع مناسب دسترس برای قفسه ( اسباب بازی یا کتاب )90 سانتی متر و پایین ترین ارتفاع 20 سانتی متر است.عمق مناسب قفسه 25 سانتی متر است.
  • ارتفاع لبه بالای کاسه دستشویی باید 50 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • ارتفاع لبه پایین آینه دستشویی باید 75 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • ارتفاع میز برای استفاده در حالت نشسته باید 42 سانتی متر و اندازه سطح آن حداقل 50*55 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • ارتفاع نشیمنگاه صندلی باید 25 ،عمق آن باید 24 و پهنای آن 25 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • ارتفاع نشیمنگاه صندلی مخصوص غذا دادن به کودک باید 55 سانتی متر و ارتفاع حفاظ آن 15 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • پارک  بازی کودک باید به ابعاد حداقل 100*100 سانتی متر در نظر گرفته شده و ارتفاع نرده پارک بازی باید حداقل 50 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • اندازه لگن شستشوی کودک شیرخوار و نوپا باید حداقل 75*80 سانتی متر و ارتفاع آن 85 سانتی متر در نظر گرفته شود.
  • اندازه میز تعویض کودک شیرخوار باید حداقل 75*100 سانتی متر و ارتفاع آن 85 سانتی متر در نظر گرفته شود.




توصیه ها
  • در اتاق آموزش بهتر است کودکان در اطراف یک میز مستقر شوند.
  • تقسیمات داخلی فضاها بهتر است با استفاده از قفسه های کوتاه انجام پذیرد تا کودکان امکان دید به فعالیت های مختلف را داشته باشند.
  • قفسه نمایش کتاب بهتر است با ارتفاع مناسب برای کودکان (60 سانتی متر ) در نظر گرفته شود.
  • درهای کمد بهتراست به صورت کشویی باز شوند تا امکان برخورد به وجود نیاورد .
  • لگن کودکان بهتر است در قفسه ای دور از دسترس آنان نگهداری شود.